Obecność oraz rola magii, sacrum i rytuału we współczesnej kulturze cz.2

W strukturze ludów pierwotnych szczególnie ważny jest kult. Cały kult normowany jest przez prawo  zwyczajowe, respektowane przez wspólnotę społeczną. Kult oznacza wszelkie wewnętrzne i zewnętrzne formy odniesienia człowieka do istot nadnaturalnych, podkreślając tym zależność człowieka od nich i wyrażające jednocześnie szacunek.

Sakralny charakter kultu wyraża się w przekonaniu ludów o nadnaturalnym pochodzeniu praktyk kultowych, które w okresie mitycznym zostały przekazane ludzkości przez czczone istoty nadnaturalne.

Celem kultu jest sakralizacja i pomnażanie życia, obejmującego pomyślność, dobra duchowe, porządek, życie wieczne i jedność z obiektami kultu. Praktyki kultowe mają również odwracać zło broniąc człowieka przed działaniem demonów i złych ludzi. Ponad to rytuały umożliwiają pokutę, rytualne oczyszczenie i odpuszczenie grzechów.

Symbole gestu, czynu i działania zwane są obrzędami bądź rytuałami. Ludzie od zawsze skłaniali się ku dramatyzowaniu wielu spraw, tyczy się to również strefy duchowej. Ludzie świętują swe przeżycia za pomocą czynności symbolicznych, czyli rytuałów. Odprawiane kolektywnie, są wyznacznikiem kulturowej i religijnej identyczności danej grupy społecznej.

Czas sakralny znajduje wyraz w rytuałach i mitach. Święte działanie, czyli rytuał, tworzy jedność z mitem, mówionym słowem świętym. Mit wyjaśnia i uwierzytelnia rytuał przez nawiązanie do jakiegoś wzorcowego wydarzenia, które miało miejsce w historii. Rytuał ilustruje i wzmacnia skuteczność mitu. Rytuał dąży do przywrócenia czasu pierwotnego.

Rytuał jest nadzwyczaj ważny w życiu grup społecznych. Zdaniem wielu etnologów rytuał jest kluczem do zrozumienia fundamentalnej postawy społeczeństw pierwotnych. Dzięki rytuałowi działalność ludzka jest zrozumiała i sensowna. Rytuały mają znaczenie społeczne, religijne i symboliczne. Każdy rytuał religijny ma wymiar zbawczy w tym znaczeniu, iż przekazuje wartości i normy oraz na nowo stwarza i skanalizuje porządek społeczny, odwołując się do czasu mitycznego. Rytuał obejmuje dwie płaszczyzny: transcendentną, odnoszącą się do świata nadnaturalnego i społeczną.

Rytuały, które są ukierunkowane na transcendencję (sacrum), określa się mianem religijnych. Te, które odnoszą się do strefy świeckiej (profanum), zwie się ceremoniami.

Triadyczny podział rytuałów: rytuał przejścia, doroczny, i kryzysowy.

1. Rytuał przejścia. Łączą się ze zmianą statusu i pozycji społecznej. Mają miejsce przy takich wydarzeniach jak dojrzałość społeczna, małżeństwo, rodzicielstwo, awans społeczny itp. Rytuały przejścia podkreślają zmianę statusu, pomagają jednostce w zaakceptowaniu nowego stanu i integrują grupę.

Arnold van Gennep wyróżnia trzy fazy w rytuałach przejścia:

• faza separacji, wyłączenia, preliminalna. Faza, w której jednostka jest wyłączona z trybu życia, które prowadziła do tej pory.

• Faza marginalna, przejściowa, liminalna. W tej fazie przygotowuje się do przejścia do nowego stanu. W tym czasie są określane nowe obowiązki i prawa, przekazywane informacje i testowanie kompetencje jednostki, która ma przyjąć nową rolę.

• Faza powrotu, włączenia, postliminalna. W tej fazie, jednostka jest włączona do nowego stanu i przyjmuje nową rolę.

Jak to się ma jednak do naszej współczesnej kultury? Można by przecież, zakładać, że tego typu praktyki dotyczą tylko ludów pierwotnych. Jednak zarówno magia tak i rytuał istnieje w naszym życiu często jako niezauważalne zjawisko.

Rytuał wyłączenia jest najbardziej rozbudowany w obrzędach pogrzebowych. Rytuały przejścia odgrywają ważną rolę w czasie ciąży, zaręczyn. A rytuały włączenia przy okazji wesela.

2. Rytuały doroczne (kalendarzowe, sezonowe). Związane są z cyklicznością. Odprawiane są przez społeczność w ważnych okresach roku agrarnego, na przykład na początku lub na końcu. Tego typu rytuały mają największe znaczenie dla wszystkich ludów Afryki. We współczesnej kulturze Europejskiej ważne są natomiast takie, które są związane np. z kalendarzem liturgicznym. Chodzi tutaj przede wszystkim o takie święta jak Boże Narodzenie, Wielkanoc.

3. Rytuały kryzysowe (rytuały okazjonalne, nieperiodyczne, zadośćuczynienia). Praktykowane są w nieoczekiwanych sytuacjach kryzysowych. W wypadku zagrożenia społeczeństwa lub jednostki. Mają na celu przebłaganie istot nadnaturalnych i mocy ściagająych zło.

Celem rytuałów kryzysowych jest określenie przyczyny nieszczęścia, złagodzenie skutków oraz podanie środków ochronnych.

Istotną fazą rytuału kryzysowego jest dywinacja, określająca powody nieszczęścia i rodzaje rytuałów, które należy jeszcze przeprowadzić. Rytuał ma na celu ujawnienie ukrytych napięć w życiu społecznym i powrót do stanu pierwotnego. Rytuały te maja charakter indywidualny lub wspólnotowy. Odbywa się nieregularnie i nieprzewidywalnie.

Sacrum, jedno z najważniejszych pojęć religioznawstwa i antropologii kulturowej. Pochodzi od łacińskiego słowa sacer oznaczającego zarówno to, co święte, jak i to, co przeklęte. Podobnie w tradycji żydowskiej: księga święta “kala ręce”. Dwuznaczność sacrum bierze się z faktu, że zarówno święte, jak i nieczyste jest wyłączone z normalnego życia określanego jako profanum.